Twintig procent van de werkgevers kan aantonen dat medewerkers zijn voorgelicht over arbeidsrisico’s en dat er toezicht is op veilig werken. Vier op de vijf kan dat dus niet. Toch zijn voorlichting en toezicht net zo wettelijk verplicht als de RI&E zelf.
Dat cijfer staat in de monitor Arbo in Bedrijf van de Nederlandse Arbeidsinspectie. De aandacht ging vooral uit naar de RI&E, maar de grootste blinde vlek zit ergens anders. In dit artikel lees je wat er minimaal geregeld moet zijn, waarom de naleving stagneert en met welke vier stappen je binnen een kwartaal een groot deel van je achterstand wegwerkt.
Kort antwoord: ja, een RI&E is verplicht voor elke werkgever met personeel, vanaf de eerste medewerker. Maar de RI&E is één van vier bouwstenen. Je hebt daarnaast een plan van aanpak nodig, je moet medewerkers aantoonbaar voorlichten en je moet toezicht houden op veilig werken. Wie alleen het eerste onderdeel regelt, voldoet niet aan de Arbowet.
Wat moet er minimaal geregeld zijn?
De basis van arbobeleid bestaat uit vier bouwstenen. Ze zijn alle vier verplicht en onlosmakelijk met elkaar verbonden:
- De RI&E – hierin breng je alle arbeidsrisico’s binnen je organisatie in kaart;
- Het plan van aanpak – per risico leg je vast welke maatregel je neemt, wie verantwoordelijk is en wanneer het klaar moet zijn;
- Voorlichting – medewerkers weten welke risico’s hun werk met zich meebrengt en hoe zij zich beschermen;
- Toezicht – je controleert of veilig werken in de praktijk ook gebeurt.
De eerste twee staan bij de meeste organisaties wel ergens op papier, maar juist de laatste twee worden structureel onderschat. Juist daar valt bij een inspectie de meeste winst te behalen.
Waarom stagneert de naleving?
Het aandeel bedrijven met een RI&E steeg een paar jaar geleden van ongeveer de helft naar bijna twee derde. Sindsdien blijft het steken rond de 68 procent. Ook de kwaliteit van de RI&E’s en de plannen van aanpak verschuift nauwelijks.
De verklaring is vrij simpel: de koplopers zijn al aangehaakt. Wat overblijft is de groep die om andere redenen achterloopt: te weinig tijd, te weinig interne kennis of simpelweg geen directe aanleiding.
Die aanleiding komt er meestal alsnog. Bijvoorbeeld als er een aanbesteding komt, waarin een opdrachtgever om documentatie vraagt. Een incident op de werkvloer of een onaangekondigd inspectiebezoek. Op dat moment is er geen ruimte meer om het rustig op te bouwen.
Wanneer is een RI&E niet meer bruikbaar?
Een RI&E is verouderd zodra hij niet meer klopt met de werkelijkheid op je werkvloer. De wet noemt geen houdbaarheidsdatum, maar hij stelt wel de eis dat de inventarisatie actueel is.
Bij inspecties komt telkens hetzelfde beeld terug. Er ligt een RI&E die jaren geleden al is opgesteld en daarna niet meer is aangeraakt. Het plan van aanpak bestaat, maar niemand kan zeggen welke maatregelen zijn uitgevoerd.
Drie kenmerken van een RI&E die wél werkt
- Specifiek: de risico’s zijn beschreven in de taal van jouw werkvloer, niet in algemene branchetermen;
- Gekoppeld aan actie – elk risico heeft een maatregel, een verantwoordelijke en een datum;
- Levend – de voortgang staat periodiek op de agenda, bijvoorbeeld in het werkoverleg of de directiebeoordeling.
Ontbreekt één van deze drie, dan is dat precies het punt waarop een inspecteur doorvraagt.
Waarom zijn gevaarlijke stoffen zo’n hardnekkig probleem?
Een kwart van de Nederlandse bedrijven werkt met gevaarlijke stoffen. Bij bijna de helft van die groep zijn de beheersmaatregelen onvoldoende. Dat percentage beweegt al jaren nauwelijks. Het verraderlijke aan blootstelling is de vertraging. Wie vandaag onbeschermd werkt met oplosmiddelen, kwartsstof of lasrook, merkt daar op dat moment niets van. De gezondheidsschade wordt soms pas na tien of twintig jaar zichtbaar. Dan is er geen maatregel meer die het terugdraait.
Voor deze risico’s geldt een vaste volgorde. Je begint met een register van alle stoffen die in je organisatie aanwezig zijn. Daarna beoordeel je de blootstelling. Pas dan bepaal je maatregelen volgens de arbeidshygiënische strategie uit het Arbobesluit: eerst bronaanpak, dan collectieve maatregelen, vervolgens organisatorische maatregelen en als laatste persoonlijke beschermingsmiddelen.
Handschoenen en adembescherming zijn dus niet je startpunt, maar het slot.
Wat betekent ‘aantoonbaar’ precies?
Aantoonbaar betekent dat je kunt laten zien wie welke instructie op welk moment heeft gekregen. Zonder registratie bestaat de voorlichting formeel niet, ook al heeft die daadwerkelijk plaatsgevonden.
Een gesprek bij de koffieautomaat is waardevol, maar het telt niet mee bij een inspectie. Een toolboxregistratie met presentielijst wel. Een ondertekende instructiekaart ook. Net als een aantekening in je managementsysteem.
Voor toezicht geldt hetzelfde principe. Leg vast wanneer werkplekinspecties plaatsvinden, wie ze uitvoert en wat er met de bevindingen gebeurt. Een inspectie zonder opvolging is geen toezicht; dat is een observatie.
Waar begin je als je achterloopt?
Je hoeft niet alles tegelijk op te pakken. Deze vier stappen dekken samen het grootste deel van wat bij een inspectie wordt bekeken.
- Check de datum van je RI&E. Is er sinds de laatste herziening iets wezenlijks veranderd in werkzaamheden, machines, locatie of personeelsbestand?
- Loop het plan van aanpak door. Streep af wat is uitgevoerd, herplan wat is blijven liggen en schrap wat niet meer relevant is.
- Stel een stoffenregister op. Werk je met gevaarlijke stoffen, dan is dit je vertrekpunt.
- Kies één vaste vorm voor voorlichting. Consequent registreren in één format werkt beter dan vier halve systemen naast elkaar.
Elke stap kost ongeveer een dagdeel. Vier dagdelen dus, verspreid over een kwartaal.
Loop je vast op één van deze stappen? Of wil je weten hoe je arbobeleid ervoor staat voordat de Arbeidsinspectie langskomt? Cresco voert nulmetingen uit, actualiseert RI&E’s en helpt organisaties om voorlichting en toezicht praktisch in te richten. Neem vrijblijvend contact op en we bepalen samen waar de meeste winst zit.
Denk daarbij meteen een stap verder. Een actuele RI&E en een werkend plan van aanpak vormen ook de basis onder ISO 45001 en VCA. Wie nu investeert in arbobeleid, legt tegelijk het fundament voor certificering.
